Rimski bunar – Najveća misterija Beogradske tvrđave
Među brojnim tajnama koje krije Beogradska tvrđava, nijedna ne budi maštu i ne izaziva jezu kao Rimski bunar. Smešten u neposrednoj blizini spomenika Pobedniku, ovaj monumentalni podzemni objekat vekovima je privlačio avanturiste, istoričare i ljubitelje misterija. Njegovo ime priziva antičko doba, njegova arhitektura ostavlja bez daha, dok priče koje ga prate zvuče kao najmračniji istorijski romani. Rimski bunar je mesto gde se istorija prepliće sa maštom, a naučne činjenice sa narodnim verovanjima.
Ipak, uprkos svom nazivu, ovaj objekat krije sasvim drugačije poreklo, a hidrološka istraživanja otkrila su da njegova povezanost sa podzemnim vodama Kalemegdana nije onakva kakvom se činila kroz istoriju.
Rimski bunar se nalazi na jugozapadnom bedemu Gornjeg grada Beogradske tvrđave. Iako je u narodu prepoznat kao bunar, on je po svojoj hidrološkoj funkciji zapravo velika podzemna cisterna.
Arhitektonsko čudo pod zemljom
Rimski bunar je građen kao monumentalni inženjerski poduhvat. Njegova dubina iznosi oko 51 metar, što znači da njegovo dno doseže nivo niži od rečnog korita reke Save. Prečnik bunara je 3,4 metra. Ono što ga čini jedinstvenim u svetskim razmerama jeste sistem dvostrukog spiralnog stepeništa.
Dva stepeništa su obmotana oko bunarskog okna poput dvostruke spirale DNK lanca. Svako stepenište ima 212 stepenika koji su uklesani u stenu. Ovaj dizajn je osmišljen sa izuzetnom praktičnošću:
- Jedno stepenište je korišćeno isključivo za vojnike koji su silazili sa praznim sudovima.
- Drugo stepenište je služilo za vojnike koji su se penjali noseći teške sudove pune vode.
Na ovaj način izbegnut je sudar vojnika na uskom i vlažnom prostoru, što je ubrzavalo snabdevanje tvrđave vodom u trenucima opsade. Na svakih nekoliko metara dubine nalaze se polukružni otvori u zidu kroz koje svetlost sa vrha donekle osvetljava unutrašnjost.
| Arhitektonske specifikacije | Detalji |
|---|---|
| Dubina | 51 metar (dno ispod nivoa Save) |
| Prečnik okna | 3.4 metra |
| Broj stepenika | 212 po svakom stepeništu (ukupno 424) |
| Stil gradnje | Barokni inženjerski stil |
| Vreme izgradnje | 1717 - 1731. godine |
Istorijske zablude: Zašto Rimski bunar nije rimski?
Ime "Rimski bunar" je rezultat romantičarskih zabluda beogradskog stanovništva u 19. veku. Kada je Srbija počela da se oslobađa od turske vlasti, narod je sve stare, masivne građevine čije poreklo nije bilo tursko pripisivao starim Rimljanima, koji su zaista ostavili dubok trag u istoriji Singidunuma.
U stvarnosti, bunar su izgradili Austrijanci između 1717. i 1731. godine, tokom perioda njihove vladavine Beogradom. Austrijski inženjer Baltazar Nojman i graditelji pod komandom generala Nikole Doksata de Moreza dobili su zadatak da pretvore Beograd u neosvojivu baroknu tvrđavu. Jedan od glavnih problema svake tvrđave bila je voda – ukoliko bi neprijatelj presekao spoljne akvadukte, branioci bi brzo morali da se predaju. Zato je doneta odluka da se iskopa bunar unutar zidina.
Austrijanci su kopali duboko u steni, nadajući se da će preseći vodonosni sloj i doći do vode iz reke Save. Međutim, stena je bila previše čvrsta i suva. Umesto izvora, napravili su ogromnu podzemnu dvoranu koja prikuplja kišnicu i površinske vode kalemegdanskog brega.
"General Doksat de Morez, koji je rukovodio rekonstrukcijom tvrđave i izgradnjom bunara, tragično je završio život. Optužen je za izdaju nakon što je predao Niš Turcima bez borbe, a pogubljen je u Beogradu 1738. godine. Legenda kaže da je sa sobom u grob odneo i tajne planove podzemnih prolaza koji vode iz Rimskog bunara."
Mračne legende i Hičkokova fascinacija
Tokom vekova, Rimski bunar je bio poprište jezivih događaja koji su podstakli stvaranje strašnih legendi. Najpoznatija datira iz 1456. godine, tokom turske opsade Beograda. Trideset ugarskih zaverenika pokušalo je da preda tvrđavu Turcima u zamenu za novac. Njihova zavera je otkrivena, a ugarski zapovednik Pavle Kinjiži ih je kaznio tako što ih je spustio na dno bunara bez hrane i vode. Kada su nakon nekoliko dana počeli da gube razum, bacio im je noževe kako bi se međusobno poubijali.
U modernijoj istoriji, 1954. godine, u bunaru se dogodio stravičan zločin kada je čovek bacio svoju ljubavnicu u njegove dubine. Ovaj događaj je poslužio kao inspiracija čuvenom režiseru Dušanu Makavejevu za film "Ljubavni slučaj ili tragedija službenice PTT".
Takođe, tokom posete Beogradu 1964. godine, slavni holivudski režiser Alfred Hičkok posetio je Rimski bunar. Bio je toliko impresioniran njegovom dubinom, hladnoćom i baroknom geometrijom dvostrukog stepeništa da je izjavio:
"Za mene, ovakva mesta predstavljaju izuzetnu vrednost. Rimski bunar je jedna od najsavršenijih scenografija koje sam ikada video. Ovdje vlada atmosfera koja je sama po sebi napetost."
Kada posećujete Rimski bunar, obratite pažnju na temperaturu vazduha. Čak i tokom najvrelijih letnjih dana, unutrašnjost bunara je izuzetno hladna i vlažna, pa se preporučuje da sa sobom ponesete laganu jaknu.
Hidrologija i podzemne veze
Naučna istraživanja obavljena u drugoj polovini 20. veka konačno su rešila hidrološku misteriju Rimskog bunara. Mnogi su verovali da je bunar direktno povezan sa rekom Savom i da nivo vode u njemu raste i opada sa vodostajem reke.
Međutim, hemijske analize vode pokazale su da se radi o čistoj kišnici i površinskoj vodi koja se filtrira kroz kalemegdanski krečnjak. Krečnjačka stena deluje kao prirodni filter, zbog čega je voda u bunaru nekada bila izuzetno čista za piće. Danas se, zbog zagađenja zemljišta i prodiranja otpadnih voda, voda iz bunara više ne koristi za piće, ali objekat i dalje ostaje najznačajniji istorijski rezervoar vode na prostoru Beograda.1
Reference i napomene
Uprkos narodnom verovanju da na dnu bunara leži skriveno blago austrijske vojske, ronioci koji su istraživali dno krajem 20. veka pronašli su samo nagomilani građevinski otpad, stare vojne šlemove i kovanice koje su turisti bacali za sreću.
↩
Najčešća pitanja i odgovori
Zašto se zove Rimski bunar ako ga nisu izgradili Rimljani?
Naziv potiče iz naroda koji je u 19. veku sve stare i monumentalne građevine pripisivao Rimljanima. Austrijanci su ga izgradili između 1717. i 1731. godine, verovatno pokušavajući da obezbede vodu za tvrđavu tokom opsade.
Kako je bunar projektovan i koje su njegove dimenzije?
Bunar je dubok oko 51 metar (oko 60 metara sa kupolom) i širok 3,4 metra. Njegova specifičnost su dva spiralna stepeništa sa po 212 stepenika – jedno je služilo za spuštanje vojnika po vodu, a drugo za uspon sa punim posudama.
Da li Rimski bunar ima prirodni izvor vode?
Ne, Rimski bunar nema sopstveni izvor. Hidrološka ispitivanja su pokazala da se on puni površinskim vodama koje se cede sa kalemegdanskog platoa i akumuliraju u bunarskom koritu, ponašajući se kao ogromna cisterna.
Koje su najpoznatije legende vezane za ovaj bunar?
Najpoznatija je legenda o zaverenicima iz 1456. godine koje je ugarski zapovednik bacio na dno da umru od gladi i polude. Druga je legenda o tajnom tunelu koji navodno vodi ispod reke Save do Zemuna, što nikada nije dokazano.
Da li je Rimski bunar otvoren za turiste?
Da, Rimski bunar je jedna od najpopularnijih turističkih atrakcija u okviru Beogradske tvrđave. Posetioci mogu da uđu u gornju galeriju i vide impresivan ambijent i dubinu bunara.