Ključ opstanka na beogradskoj steni
Kroz svoju burnu istoriju dugu preko dva milenijuma, Beogradska tvrđava je bila poprište stotina bitaka, opsada i rušenja. Smeštena na visokom krečnjačkom grebenu iznad ušća Save u Dunav, tvrđava je imala izvanredan vojni položaj. Međutim, taj isti položaj na steni donosio je ogroman logistički problem: nedostatak prirodnih izvora vode. Za branioce tvrđave, obezbeđivanje vode značilo je razliku između pobede i predaje, života i smrti.
Zbog toga su svi osvajači i graditelji tvrđave – Rimljani, Vizantinci, Srbi pod despotom Stefanom Lazarevićem, Osmanlije i Austrijanci – ulagali ogroman trud u izgradnju složenih sistema za prikupljanje, skladištenje i distribuciju vode.
Rimski bunar ima dubinu od čak 51 metra, a dno mu se nalazi ispod nivoa reke Save. Širina okna je 3,4 metra, a oko njega vode dva spiralna stepeništa sa ukupno 212 stepenika, koja su služila da se vojnici spuste do vode i bezbedno vrate na površinu.
Rimski bunar: Istorijske zablude i arhitektonsko čudo
Najpoznatiji i najmističniji objekat vodosnabdevanja na Kalemegdanu je bez sumnje Rimski bunar. Smešten u neposrednoj blizini Pobednika, ovaj objekat vekovima privlači pažnju istraživača i posetilaca.
Iako ga narod naziva "Rimskim", arheološka i istorijska istraživanja su nedvosmisleno dokazala da su ga izgradili Austrijanci tokom svoje vladavine Beogradom od 1717. do 1739. godine. Projektovao ga je čuveni vojni arhitekta Nikola Doksat de Demoret kao deo planova za pretvaranje Beograda u modernu baroknu tvrđavu.
| Objekat / Sistem | Period izgradnje | Primarna funkcija |
|---|---|---|
| Rimski bunar | Austrijski period (1717-1731) | Sakupljanje procjednih voda, rezervoar |
| Velika cisterna | Austrijski period (18. vek) | Sakupljanje i čuvanje kišnice |
| Rimski vodovod | Rimski period (2-3. vek) | Dovod vode sa izvora izvan grada |
| Turski vodovod | Osmanski period (16-17. vek) | Distribucija vode kroz glinene cevi |
Austrijski inženjeri su kopali kroz čvrstu kalemegdansku stenu u nadi da će naići na vodonosni sloj u nivou Save. Međutim, stena je bila suva. Na dubini od 51 metra morali su da zaustave radove. Bunar je zapravo postao ogromna podzemna cisterna koja sakuplja kišnicu i površinsku vodu sa celog platoa Gornjeg grada, filtrirajući je kroz porozni krečnjak.
Velika cisterna Gornjeg grada
Pored Rimskog bunara, Austrijanci su izgradili još jedno impresivno inženjersko čudo – Veliku cisternu. Smeštena ispod travnjaka Gornjeg grada, ova cisterna je bila potpuno ukopana i zaštićena od neprijateljskog artiljerijskog bombardovanja.
Cisterna je imala svodove poduprte masivnim stubovima i bila je povezana sa sistemom oluka i kanala koji su prikupljali kišnicu sa krovova vojnih kasarni i zgrada na tvrđavi. Voda se pre ulaska u rezervoar filtrirala kroz slojeve peska i šljunka, što je omogućavalo da ostane čista i pitka tokom dugih meseci.
"Velika cisterna je mogla da obezbedi dovoljno vode za garnizon od nekoliko hiljada vojnika tokom tri meseca opsade. Bez ovog sistema, odbrana Kalemegdana pred moćnom turskom vojskom bila bi nemoguća."
Prilikom posete Kalemegdanu, potražite stakleni kavez u blizini Vojnog muzeja – ispod njega se nalazi pristupni šaht jedne od istorijskih cisterni, koja svedoči o podzemnom svetu koji leži ispod parkovskih staza.
Legende i tajne kalemegdanskog podzemlja
Nedostatak preciznih informacija u prošlosti stvorio je plodno tlo za brojne legende koje se i danas vezuju za sisteme vodosnabdevanja tvrđave:
- Zlatno blago: Pričalo se da su Austrijanci prilikom povlačenja iz Beograda bacili sanduke sa zlatom i arhivom na dno Rimskog bunara kako ne bi pali u turske ruke.
- Povezanost sa Savom: Verovanje da bunar ima podzemni tunel koji vodi ispod reke Save do Zemuna bilo je veoma popularno, ali su ga speleolozi i ronioci demantovali.
- Mračna istorija: Tokom vekova, bunar je služio i kao tamnica i mesto egzekucije, o čemu svedoče mračni zapisi iz turskog i austrijskog perioda.
Ekološko očuvanje ovih podzemnih rezervoara i njihova prezentacija javnosti ključni su za razumevanje kako je Beograd opstajao na ovoj vetrovitoj raskrsnici puteva.1
Reference i napomene
Alfred Hičkok je tokom posete Beogradu 1964. godine posetio Rimski bunar i izjavio da takvo mesto za njega predstavlja izuzetnu inspiraciju i idealan ambijent za napeti triler.
↩
Najčešća pitanja i odgovori
Šta je Rimski bunar i kada je zapravo izgrađen?
Rimski bunar je monumentalni objekat na Gornjem gradu Beogradske tvrđave. Uprkos svom imenu, izgrađen je tokom velike austrijske rekonstrukcije tvrđave između 1717. i 1731. godine, a ime je dobio po ugledu na antičku monumentalnost i legende o rimskom prisustvu.
Kako se Rimski bunar puni vodom ako nema prirodni izvor?
Bunar se ne napaja iz aktivnog izvora, već se u njemu sakuplja površinska i podzemna procjedna voda sa Kalemegdanskog platoa, koja se filtrira kroz slojeve krečnjaka, formirajući dubok podzemni rezervoar.
Koje su druge važne cisterne postojale na tvrđavi?
Najpoznatija je Velika austrijska cisterna na Gornjem gradu, izgrađena u 18. veku, koja je mogla da primi hiljade litara vode i obezbedi snabdevanje garnizona tokom višemesečnih opsada.
Da li je Rimski bunar povezan sa rekom Savom?
To je jedna od najstarijih beogradskih legendi, ali naučna istraživanja i ronilačke ekspedicije su pokazale da bunar nema nikakvu podzemnu vezu sa rekom Savom, već je potpuno izolovan sistem.
Da li se objekti vodosnabdevanja na tvrđavi mogu posetiti?
Da, Rimski bunar je otvoren za turističke posete u okviru kompleksa Beogradske tvrđave, dok su pojedine podzemne cisterne i lagumi dostupni kroz organizovane stručne obilaske.